Het tijdschrift Literature Compass wijdt een speciaal nummer aan ‘Scholarly Editing in the 21st Century’. Veel bekende namen: Gabler, Robinson, McGann, O’Donnell en anderen. De artikelen zijn de komende weken gratis toegankelijk via http://www3.interscience.wiley.com/journal/117994384/home.
‘Digging into the Enlightenment: Mapping the Republic of Letters’ is een project dat werkt aan visualisatie van correspondenties. Op basis van een database van tienduizenden brieven uit vnl. de 18e eeuw worden patronen in correspondenties zichtbaar gemaakt. Hier een afbeelding van de correspondentie van Voltaire:
(Klik op het plaatje voor meer details)
Wat hier wordt getoond is een afbeelding, maar de briefwisseling kan ook worden afgespeeld, waarbij in een venster van vijftig jaar steeds per jaar de brieven op de kaart van Europa worden geplaatst (op het plaatje is helaas niet goed zichtbaar dat de kleurige lijnen zijn geplaatst in een kaart van Noordwest-Europa ). Er kunnen selecties worden gemaakt op correspondent; in plaats van de connecties kan ook het aantal brieven per plaats van verzending/ontvangst worden getoond:
(Klik op het plaatje voor meer details)
Het vakje rechts onderaan toont nog de de voornaamste personen en plaatsen betrokken in de geselecteerde correspondentie:
Mooi en indrukwekkend. De vervolgvraag is wat mij betreft wel hoe we dit soort plaatjes kunnen inzetten in de ontsluiting van de gegevens. De overzichten van correspondenten en plaatsen zouden aanklikbaar moeten zijn en toegang moeten bieden tot de brieven die in het betreffende jaar uit de betreffende plaatsen of door de betreffende personen zijn verstuurd, en hetzelfde geldt voor de connecties op de kaart. Daarmee kan zo’n visualisatie ook een werkinstrument worden.
Het project is één van de winnaars in de Digging into Data Challenge, samen met projecten die zich richten op muzikale gegevens, toespraken, de collectie data van de Old Bailey en meer buitengewoon fascinerende projecten.
Een passend tribuut in het Darwinjaar: op Darwin Online is sinds vandaag een variorumeditie beschikbaar van Darwins hoofdwerk, de Origin of Species. Bezorger Barbara Bordalejo vergeleek de eerste zes drukken van het werk. Het resultaat is een digitale editie waarin de afzonderlijke drukken kunnen worden gelezen (als facsimile en als transcriptie), waarbij de locaties van varianten zijn gehighlight: een muisklik toont dan steeds de verschillen. Het is ook mogelijk om de varianten per pagina gepresenteerd te krijgen, of om de tekst van twee drukken naast elkaar te tonen.
De editie maakt duidelijk dat Darwins werk bij de eerste publicatie nog lang niet voltooid was. Darwin bleef er in de volgende drukken steeds aan schaven, en de zinsnede over de ’survival of the fittest’ kwam bijvoorbeeld pas voor het eerst voor in de vijfde druk.
In een beknopte inleiding geeft Bordalejo aan waar de voornaamste verschillen tussen de drukken zijn te vinden. Vanaf de home page zijn ook een paar bijzondere ‘view’s beschikbaar, bijvoorbeeld de verwijzing naar de ‘Creator’ die Darwin toevoegde in 1860.
Deze editie is het bestuderen waard. Het is duidelijk dat een ongelofelijke hoeveelheid werk verzet is om inzichtelijk te maken hoe Darwins tekst is gegroeid.Wat eigenlijk wel jammer is, is dat het overzicht in de aard van de wijzigingen nog steeds pas komt voor wie de teksten in detail gaat bestuderen. Dat is niet beslist nodig: Bordalejo wijst in haar inleiding op de visualisaties van de groei van de tekst die zijn gemaakt door Ben Fry en Stefanie Posavec (die het ’surviven’ van tekstregels visualiseert). Idealiter zou je visualisaties op hoog niveau willen hebben, van waaruit de relevante tekst en variantenoverzichten in hyperlinks beschikbaar zijn. Je zou ook bijvoorbeeld aanklikbare staafdiagrammen van aantallen wijzigingen per hoofdstuk en per pagina willen zien. (Dit is geen tekortkoming van deze uitgave in het bijzonder; het is alleen een wens die het raadplegen van de uitgave oproept).
Ik heb nog wel wat aanmerkingen: ik mis bijvoorbeeld de titelpagina, de motto’s en (in de historische schets) de noten, wat toch geen irrelevante tekstdelen zijn. In sommige gevallen heeft het automatische vergelijkingsproces ook tot een vreemde indeling van varianten geleid. Dat neemt niet weg dat deze editie een zeer leerzaam voorbeeld biedt voor wie dit soort edities maakt. Wat de editie ook nog eens duidelijk maakt, voorzover daar behoefte aan is, is dat teksten groeien en dat uitgaven die daarin inzicht verschaffen broodnodig zijn.
Zoals bij velen misschien al bekend hebben we vorige week een nieuwe editie van de brieven van Vincent van Gogh ten doop gehouden. Een prachtige zesdelige uitgave op papier en een webeditie die zelfs nog iets completer is, voor iedereen gratis beschikbaar op www.vangoghletters.org. Een klein ploegje mensen van het Huygens Instituut heeft de afgelopen anderhalf jaar hard aan die webeditie gewerkt, samen natuurlijk met editeurs en andere betrokkenen bij het Van Gogh Museum.
Wat doe je als zo’n editie eenmaal in de lucht is? Complimentjes in ontvangst nemen en uitslapen? Dat ook, maar er moet nog meer gebeuren.
We willen natuurlijk graag dat deze editie ook gebruikt wordt. We zijn ook maar mensen, en een beetje waardering doet ons goed. De instituten die hier geld en tijd in hebben gestoken stellen het ook op prijs als dat welbesteed geld en welbestede tijd is.
In het geval van Van Gogh is er een bijzondere reden waarom het niet voor zich spreekt dat de editie zijn weg naar de gebruikers vindt, en dat is dat er op het Internet al een paar populaire sites staan waar oude uitgaven van die correspondentie te vinden zijn. Het zou natuurlijk onzegbaar frustrerend zijn als de nieuwe uitgave, met een veel betere tekst, een veel betere vertaling, met toelichtingen waar eindeloos veel werk in is gestoken, niet zijn weg zou vinden naar de gebruiker. Dat betekent dat we in Google bovenaan de index moeten komen. En dat betekent weer dat we moeten zorgen dat mensen die webpagina’s maken van onze editie op de hoogte zijn, zodat ze ernaar kunnen verwijzen; want zo werkt Google. Vandaar ook dat we ijverig volgen waar er over de editie wordt geschreven, en wat dat voor gevolgen heeft voor de Google rankings.
Vorige week hadden we een tegenslag: een persbericht van Associated Press noemde het adres van een testmachine in plaats van het echte webadres. Dit weekend bleek plotseling dat één van de achterliggende servers in de Google index terecht was gekomen, in plaats van het echte adres. Dat heeft weer andere nadelen, omdat we met die achterliggende servers moeten kunnen schuiven zonder dat de gebruikers daar last van heeft.
En ondertussen houden we de statistieken in de gaten. Op de eerste dag na de lancering hadden we ongeveer 5000 bezoekers. Niet slecht, maar dat waren natuurlijk veel mensen die door persberichten nieuwsgierig geworden waren. Hoe gaat dat in de toekomst? Ik ben benieuwd.
Het Deutsches Textarchiv, zo meldt men op de TEI discussielijst, “aims at establishing a core corpus of the most important works in the German language dating from about 1650 until 1900″. De eerste 113 edities zijn nu beschikbaar.
De site maakt een gedegen indruk. Alle werken zijn beschikbaar als tekst, als beeld, of in een combinatie. Teksten kunnen worden gedownload als HTML en als XML. Auteurs worden geïdentifieerd via hun ingang in de Deutsche Nationalbibliothek, en via een auteurspagina is alles van de betreffende auteur te vinden. Auteurs zijn gelinkt aan hun ingang in Wikipedia. Er zijn uitgebreide zoekmogelijkheden, waaronder zoeken in titels en zoeken in een enkel boek, zoals dat hoort. De zoektechnologie houdt rekening met verbogen vormen.
Verder is er de mogelijkheid om een uitsnede uit een pagina te maken en elders via een link op te roepen. Er is een beperkte annotatiefaciliteit, waar de annotatie merkwaardigerwijze gehecht wordt aan een fragmentje van de fysieke pagina. Annotaties op een boek lijken alleen in de context van het betreffende boek op te vragen.
Fraai en veelbelovend!
Op 9 en 10 december houdt Erfgoed Nederland samen met DEN de conferentie Digital Strategies for Heritage, DISH2009. Het gaat om een een tweejarige conferentie over digitaal erfgoed en de kansen voor erfgoedinstellingen. Vragen die aan de orde komen: Welke rol hebben erfgoed instellingen in een netwerksamenleving? Waarom zijn sommige digitale diensten meer succesvol dan andere? Welk businessmodel is geschikt voor een erfgoedinstelling? Waarom moeten archieven, musea en bibliotheken samenwerken? Eén van de keynote sprekers is Josh Greenberg, hoofd strategie van de New York Public Library.
Zoals onder andere de NRC bericht onderhandelt de BnF met Google over deelname aan Google Books. De BnF zou zich daarmee scharen onder de 29 andere grote bibliotheken die overeenkomsten hebben met Google over het scannen van hun collecties. Beschaafd gegrinnik alom, want een paar jaar geleden was het nog de directeur van de BnF die een vlammend pamflet uitgaf, Quand Google défie l’Europe, tegen de veronderstelde angelsaksische dreiging.
We kunnen alleen maar blij zijn met de beschikbaarheid van extra werken in Google Books die hiervan het gevolg zal zijn. Het is te hopen dat het besluit niet zal leiden tot een vermindering van de eigen digitaliseringsinspanning. Want dat het verkeerd is op één, commerciële partij te vertrouwen is zonneklaar.
Op 25 september presenteert het Huygens Instituut een elektronische editie van Lodewijk van Deyssel’s proza-gedicht Menschen en bergen. De editie presenteert de ontstaansgeschiedenis van de tekst en toont parallel de verschillende tekstversies. De editie is het resultaat van intensieve samenwerking tussen de ontwikkelaars van het Huygens Instituut en de editeur, Jan-Willem van der Weij.
De toegang is gratis, maar aanmelding is gewenst (info@huygensinstituut.knaw.nl).
Meer informatie hier.
CATMA is een programma, ontwikkeld aan de universiteit van Hamburg, voor het taggen en analyseren van tekst. De gebruiker laadt een tekst, kan die optioneel voorzien van zelf te definiëren codes, en vervolgens kan hij zoeken. Het resultaat wordt getoond als lijst van treffers of in de context van het document. Bij de zoekactie kan gebruik worden gemaakt van reguliere expressies (wildcards), en kan worden geselecteerd op frequentie, op aangebrachte coderingen, of op vooraf gedefinieerde groepen. Krachtige selecties, gebaseerd op de mogelijkheden van TACT.
De tagging die wordt aangemaakt wordt opgeslagen in een TEI bestand dat gebruik maakt van stand-off markup. Prettig voor als meerdere mensen van hetzelfde bestand gebruik maken. Maar het eeuwige probleem van deze situatie is, dat als het basisbestand wijzigt, de tagging waardeloos wordt.
Potentieel een nuttig programma, maar de aangemaakte tagging zal lastig te integreren zijn in een bestaande web editie.
In het Journal of Learned Publishing schrijft Lisa Schiff over de ervaringen in de bouw van het het Mark Twain Project Online. Interessant om te lezen voor wie werkt aan een vergelijkbare editie, zoals wij doen aan de correspondentie van Vincent van Gogh.
Het Mark Twain Project heeft bijvoorbeeld een mooie functie voor ‘faceted’ browsen: een gelijktijdige selectie op meerdere criteria, zoals datum en correspondent. Wij zullen die mogelijkheid ook bieden, maar verborgen in een traditioneler zoekscherm. Ik denk dat wij dan weer wat meer zoekopties zullen bieden dan zij.
Een gebied waar wij het makkelijker hebben dan het Twain project is dat de Van Gogh correspondentie klaar is (behoudens eventueel nieuw ontdekte brieven). De brieven van Twain worden nog bewerkt, en de site heeft dus te maken met verschillende niveaus van ontsluiting die op een heldere wijze aan de gebruiker moeten worden aangeboden. Voor ons geldt dan weer dat we naast originele teksten ook een vertaling gaan aanbieden.
