Weblog elektronisch publiceren

Wij maken edities van boeken, soms van brieven of  van manuscripten, maar in elk geval hebben we te maken met alleen maar tekst – één enkel medium. In de meeste gevallen hebben we voor die teksten bovendien alleen papieren bronnen.

Hoe anders is de situatie voor de historicus van de musical. Niet alleen is het genre inherent multimediaal (tekst, muziek, dans, inscenering), voor een adequaat inzicht in de totstandkoming moeten ook gegevens worden bewaard over de uitvoeringen en de repetities.

Vandaar de behoefte aan Musical Theatre Online, een online archief dat de totstandkoming van musicals documenteert. In de pilotfase zijn gegevens van een enkele musical ter beschikking, ‘Glory Days’. Verschillende tekstversies, geluidsopnamen, video-opnamen, foto’s en divers materiaal, waaronder bijvoorbeeld een transcript van in de repetitiefase uitgewisselde SMS-jes.

Het is makkelijk om tekortkomingen aan te wijzen. Wat mij betreft loopt het meest in het oog dat er geen context wordt gegeven, en dat lijsten van materiaal zonder meer weinig inzichtgevend zijn. Maar belangrijker is het toch waaraan men wél heeft gedacht: een optie om verschillende tekstversies te vergelijken, tekstversies die per regel gelinkt zijn aan geluidsopnamen, en een mogelijkheid om (beperkt) te annoteren. Inspirerend.

Musical Theatre Online

Negen principes om aan te houden bij de digitalisering van speciale collecties in bibliotheken: Anne R. Kenney, The Collaborative Imperative: Special Collections in the Digital Age‘ in Research Library Issues, no. 267 (December 2009).

Enkele van die principes: 3. Libraries should seek the broadest possible user access to digitized content. This includes patrons of other libraries and unaffiliated researchers; 6. Restrictions on external access to copies of works digitized from a library’s holding should be of limited duration; en 9. Libraries should refrain from charging fees or royalties for access to or non-commercial use of public domain materials held in their collections.

Belangrijke uitgangspunten, omdat derden (zoals editie-instituten en bouwers van virtuele onderzoeksomgevingen…) op basis van gedigitaliseerde documenten belangrijke onderzoeksinstrumenten kunnen maken.

Het principe van Open Acces geeft, in de woorden van de Berlin Declaration ‘a free, irrevocable, worldwide, right of access to, and a license to copy, use, distribute, transmit and display the work publicly and to make and distribute derivative works, in any digital medium for any responsible purpose, subject to proper attribution of authorship’, en dat principe zou ook moeten gelden voor gedigitaliseerde speciale collecties.

Gezien bij Current Cites.

Het tijdschrift Literature Compass wijdt een speciaal nummer aan ‘Scholarly Editing in the 21st Century’. Veel bekende namen: Gabler, Robinson, McGann, O’Donnell en anderen. De artikelen zijn de komende weken gratis toegankelijk via http://www3.interscience.wiley.com/journal/117994384/home.

‘Digging into the Enlightenment: Mapping the Republic of Letters’ is een project dat werkt aan visualisatie van correspondenties. Op basis van een database van tienduizenden brieven uit vnl. de 18e eeuw worden patronen in correspondenties zichtbaar gemaakt. Hier een afbeelding van de correspondentie van Voltaire:

(Klik op het plaatje voor meer details)

Wat hier wordt getoond is een afbeelding, maar de briefwisseling kan ook worden afgespeeld, waarbij in een venster van vijftig jaar steeds per jaar de brieven op de kaart van Europa worden geplaatst (op het plaatje is helaas niet goed zichtbaar dat de kleurige lijnen zijn geplaatst in een kaart van Noordwest-Europa ).  Er kunnen selecties worden gemaakt op correspondent; in plaats van de connecties kan ook het aantal brieven per plaats van verzending/ontvangst worden getoond:

(Klik op het plaatje voor meer details)

Het vakje rechts onderaan toont nog de de voornaamste personen en plaatsen betrokken in de geselecteerde correspondentie:

Mooi en indrukwekkend. De vervolgvraag is wat mij betreft wel hoe we dit soort plaatjes kunnen inzetten in de ontsluiting van de gegevens. De overzichten van correspondenten en plaatsen zouden aanklikbaar moeten zijn en toegang moeten bieden tot de brieven die in het betreffende jaar uit de betreffende plaatsen of door de betreffende personen zijn verstuurd, en hetzelfde geldt voor de connecties op de kaart. Daarmee kan zo’n visualisatie ook een werkinstrument worden.

Het project is één van de winnaars in de Digging into Data Challenge, samen met projecten die zich richten op muzikale gegevens, toespraken, de collectie data van de Old Bailey en meer buitengewoon fascinerende projecten.

Een passend tribuut in het Darwinjaar: op Darwin Online is sinds vandaag een variorumeditie beschikbaar van Darwins hoofdwerk, de Origin of Species. Bezorger Barbara Bordalejo vergeleek de eerste zes drukken van het werk. Het resultaat is een digitale editie waarin de afzonderlijke drukken kunnen worden gelezen (als facsimile en als transcriptie), waarbij de locaties van varianten zijn gehighlight: een muisklik toont dan steeds de verschillen. Het is ook mogelijk om de varianten per pagina gepresenteerd te krijgen, of om de tekst van twee drukken naast elkaar te tonen.

De editie maakt duidelijk dat Darwins werk bij de eerste publicatie nog lang niet voltooid was. Darwin bleef er in de volgende drukken steeds aan schaven, en de zinsnede over de ’survival of the fittest’ kwam bijvoorbeeld pas voor het eerst voor in de vijfde druk.

In een beknopte inleiding geeft Bordalejo aan waar de voornaamste verschillen tussen de drukken zijn te vinden. Vanaf de home page zijn ook een paar bijzondere ‘view’s beschikbaar, bijvoorbeeld de verwijzing naar de ‘Creator’ die Darwin toevoegde in 1860.

Deze editie is het bestuderen waard. Het is duidelijk dat een ongelofelijke hoeveelheid werk verzet is om inzichtelijk te maken hoe Darwins tekst is gegroeid.Wat eigenlijk wel jammer is, is dat het overzicht in de aard van de wijzigingen nog steeds pas komt voor wie de teksten in detail gaat bestuderen. Dat is niet beslist nodig: Bordalejo wijst in haar inleiding op de visualisaties van de groei van de tekst die zijn gemaakt door Ben Fry en Stefanie Posavec (die het ’surviven’ van tekstregels visualiseert). Idealiter zou je visualisaties op hoog niveau willen hebben, van waaruit de relevante tekst en variantenoverzichten in hyperlinks beschikbaar zijn. Je zou ook bijvoorbeeld aanklikbare staafdiagrammen van aantallen wijzigingen per hoofdstuk en per pagina willen zien. (Dit is geen tekortkoming van deze uitgave in het bijzonder; het is alleen een wens die het raadplegen van de uitgave oproept).

Ik heb nog wel wat aanmerkingen: ik mis bijvoorbeeld de titelpagina, de motto’s en (in de historische schets) de noten, wat toch geen irrelevante tekstdelen zijn. In sommige gevallen heeft het automatische vergelijkingsproces ook tot een vreemde indeling van varianten geleid. Dat neemt niet weg dat deze editie een zeer leerzaam voorbeeld biedt voor wie dit soort edities maakt. Wat de editie ook nog eens duidelijk maakt, voorzover daar behoefte aan is, is dat teksten groeien en dat uitgaven die daarin inzicht verschaffen broodnodig zijn.

Zoals bij velen misschien al bekend hebben we vorige week een nieuwe editie van de brieven van Vincent van Gogh ten doop gehouden.  Een prachtige zesdelige uitgave op papier en een webeditie die zelfs nog iets completer is, voor iedereen gratis beschikbaar op www.vangoghletters.org. Een klein ploegje mensen van het Huygens Instituut heeft de afgelopen anderhalf jaar hard aan die webeditie gewerkt, samen natuurlijk met editeurs en andere betrokkenen bij het Van Gogh Museum.

Wat doe je als zo’n editie eenmaal in de lucht is? Complimentjes in ontvangst nemen en uitslapen? Dat ook, maar er moet nog meer gebeuren.

We willen natuurlijk graag dat deze editie ook gebruikt wordt. We zijn ook maar mensen, en een beetje waardering doet ons goed. De instituten die hier geld en tijd in hebben gestoken stellen het ook op prijs als dat welbesteed geld en welbestede tijd is.

In het geval van Van Gogh is er een bijzondere reden waarom het niet voor zich spreekt dat de editie zijn weg naar de gebruikers vindt, en dat is dat er op het Internet al een paar populaire sites staan waar oude uitgaven van die correspondentie te vinden zijn. Het zou natuurlijk onzegbaar frustrerend zijn als de nieuwe uitgave, met een veel betere tekst, een veel betere vertaling, met toelichtingen waar eindeloos veel werk in is gestoken, niet zijn weg zou vinden naar de gebruiker. Dat betekent dat we in Google bovenaan de index moeten komen. En dat betekent weer dat we moeten zorgen dat mensen die webpagina’s maken van onze editie op de hoogte zijn, zodat ze ernaar kunnen verwijzen; want zo werkt Google.  Vandaar ook dat we ijverig volgen waar er over de editie wordt geschreven, en wat dat voor gevolgen heeft voor de Google rankings.

Vorige week hadden we een tegenslag: een persbericht van Associated Press noemde het adres van een testmachine in plaats van het echte webadres.  Dit weekend bleek plotseling dat één van de achterliggende servers in de Google index terecht was gekomen, in plaats van het echte adres. Dat heeft weer andere nadelen, omdat we met die achterliggende servers moeten kunnen schuiven zonder dat de gebruikers daar last van heeft.

En ondertussen houden we de statistieken in de gaten. Op de eerste dag na de lancering hadden we ongeveer 5000 bezoekers. Niet slecht, maar dat waren natuurlijk veel mensen die door persberichten nieuwsgierig geworden waren. Hoe gaat dat in de toekomst? Ik ben benieuwd.

Het Deutsches Textarchiv, zo meldt men op de TEI discussielijst, “aims at establishing a core corpus of the most important works in the German language dating from about 1650 until 1900″. De eerste 113 edities zijn nu beschikbaar.  

De site maakt een gedegen indruk. Alle werken zijn beschikbaar als tekst, als beeld, of in een combinatie. Teksten kunnen worden gedownload als HTML en als  XML. Auteurs worden geïdentifieerd via hun ingang in de Deutsche Nationalbibliothek, en via een auteurspagina is alles van de betreffende auteur te vinden. Auteurs zijn gelinkt aan hun ingang in Wikipedia. Er zijn uitgebreide zoekmogelijkheden, waaronder zoeken in titels en zoeken in een enkel boek, zoals dat hoort. De zoektechnologie houdt rekening met verbogen vormen.

Verder is er de mogelijkheid om een uitsnede uit een pagina te maken en elders via een link op te roepen. Er is een beperkte annotatiefaciliteit, waar de annotatie merkwaardigerwijze gehecht wordt aan een fragmentje van de fysieke pagina. Annotaties op een boek lijken alleen in de context van het betreffende boek op te vragen.

Fraai en veelbelovend!

Op 9 en 10 december houdt Erfgoed Nederland samen met DEN de conferentie Digital Strategies for Heritage, DISH2009. Het gaat om een een tweejarige conferentie over digitaal erfgoed en de kansen voor erfgoedinstellingen.  Vragen die aan de orde komen: Welke rol hebben erfgoed instellingen in een netwerksamenleving? Waarom zijn sommige digitale diensten meer succesvol dan andere? Welk businessmodel is geschikt voor een erfgoedinstelling? Waarom moeten archieven, musea en bibliotheken samenwerken? Eén van de keynote sprekers is Josh Greenberg, hoofd strategie van de New York Public Library.

Zoals onder andere de NRC bericht onderhandelt de BnF met Google over deelname aan Google Books. De BnF zou zich daarmee scharen onder de 29 andere grote bibliotheken die overeenkomsten hebben met Google over het scannen van hun collecties. Beschaafd gegrinnik alom, want een paar jaar geleden was het nog de directeur van de BnF die een vlammend pamflet uitgaf, Quand Google défie l’Europe, tegen de veronderstelde angelsaksische dreiging.

We kunnen alleen maar blij zijn met de beschikbaarheid van extra werken in Google Books die hiervan het gevolg zal zijn. Het is te hopen dat het besluit niet zal leiden tot een vermindering van de eigen digitaliseringsinspanning. Want dat het verkeerd is op één, commerciële partij te vertrouwen is zonneklaar.

Op 25 september presenteert het Huygens Instituut een elektronische editie van Lodewijk van Deyssel’s proza-gedicht Menschen en bergen. De editie presenteert de ontstaansgeschiedenis van de tekst en toont parallel de verschillende tekstversies. De editie is het resultaat van intensieve samenwerking tussen de ontwikkelaars van het Huygens Instituut en de editeur, Jan-Willem van der Weij.

De toegang is gratis, maar aanmelding is gewenst (info@huygensinstituut.knaw.nl).

Meer informatie hier.